اگزوزوم

سلول‌درمانی (Cell Therapy) به عنوان یک پارادایم پیشرفته در پزشکی بازساختی (Regenerative Medicine) و ایمنی‌درمانی (Immunotherapy)، مبتنی بر استفاده از سلول‌های زنده به عنوان یک «محصول دارویی زنده» (Live Biotherapeutic Product) است. این رویکرد با هدف بازسازی، ترمیم یا تعدیل عملکرد بافت‌های آسیب‌دیده از طریق مکانیسم‌های سلولی و مولکولی پیچیده طراحی شده است.

این سلول‌ها می‌توانند بسته به نوع بیماری و استراتژی درمانی، از خود بیمار (اوتولوگ) یا از یک اهداکننده سالم (آلوژنیک) استخراج شوند؛ انتخاب هر یک از این منابع، پیامدهای متفاوتی از نظر سازگاری ایمنی، خطر رد پیوند و اثربخشی درمان به همراه دارد. از منظر ماهیت زیستی، سلول‌های مورد استفاده عمدتاً در دو دسته گسترده قرار می‌گیرند: سلول‌های بنیادی و سلول‌های غیربنیادی تخصص‌یافته. در بین سلول‌های بنیادی، سلول‌های بنیادی پرتوان مانند سلول‌های بنیادی جنینی (ESCs) و پرتوان القایی (iPSCs) به دلیل پتانسیل نامحدود تمایزی، امیدهای زیادی برای درمان بیماری‌های دژنراتیو ایجاد کرده‌اند. سلول‌های بنیادی بالغ مانند سلول‌های بنیادی خون‌ساز (HSCs) و سلول‌های بنیادی مزانشیمی (MSCs) که از مغز استخوان، بافت چربی و دیگر منابع به دست می‌آیند، با پتانسیل محدودتر اما کاربردی‌تر، ستون فقرات بسیاری از درمان‌های فعلی را تشکیل می‌دهند. از سوی دیگر، سلول‌های غیربنیادی، به ویژه سلول‌های ایمنی مهندسی‌شده مانند سلول‌های CAR-T و سلول‌های دندریتیک، انقلابی در ایمنی‌درمانی سرطان ایجاد کرده‌اند.

مکانیسم عمل این سلول‌ها ماهیتی چندوجهی دارد و از مسیرهای مختلفی اعمال می‌شود. ۱) جایگزینی سلولی مستقیم که در آن سلول‌های بنیادی، به‌ویژه سلول‌های بنیادی خون‌ساز (HSCs)، پس از پیوند جایگزین سلول‌های آسیب‌دیده شده و با بازسازی سیستم خون‌ساز و ایمنی، عملکرد طبیعی بدن را احیا می‌کنند. ۲) اثر پاراکرین که مکانیسم غالب در سلول‌های بنیادی مزانشیمی (MSCs) محسوب می‌شود؛ در این مسیر، سلول‌های پیوندی با ترشح فاکتورهای رشد، سایتوکاین‌ها و اگزوزوم‌ها، علاوه بر تحریک ترمیم بافتی و کاهش التهاب، نقش تنظیم‌کننده مهمی بر سیستم ایمنی ایفا می‌کنند. این اثرات شامل مهار پاسخ‌های ایمنی بیش‌فعال، تعدیل فعالیت لنفوسیت‌های T و B، تنظیم عملکرد سلول‌های دندریتیک و ماکروفاژها و ایجاد تعادل ایمنی مناسب در محیط آسیب‌دیده است. ۳) ایمنی‌درمانی هدفمند که در آن سلول‌های مهندسی‌شده، مانند سلول‌های CAR-T، به‌طور اختصاصی آنتی‌ژن‌های بیماری‌زا را شناسایی کرده و با فعال‌سازی پاسخ ایمنی اختصاصی، سلول‌های بیمار از جمله سلول‌های سرطانی را حذف می‌کنند.
شناخته‌شده‌ترین و بالینی‌ترین شکل درمان سلولی، استفاده از سلول‌های بنیادی خون‌ساز (HSCs) در درمان بدخیمی‌های خونی مانند لوسمی‌ها و لنفوم‌ها و نیز برخی بیماری‌های خونی و نقص‌های ژنتیکی از جمله تالاسمی ماژور و کم‌خونی داسی‌شکل است. در این روش، پس از حذف یا مهار سیستم خون‌ساز معیوب بیمار، سلول‌های بنیادی سالم پیوند زده می‌شوند تا با بازسازی سیستم خون‌ساز و ایمنی، تولید طبیعی سلول‌های خونی را برقرار کنند. علاوه بر این، سلول‌درمانی در رویکردهای ترمیم و بازسازی نیز کاربرد گسترده‌ای یافته است؛ به‌طوری‌که در ترمیم غضروف زانو، سلول‌های غضروف‌ساز استخراج‌شده از خود بیمار در شرایط آزمایشگاهی تکثیر شده و سپس در محل ضایعه کاشته می‌شوند تا بازسازی بافت غضروفی را تسهیل کنند. همچنین، در بیماران مبتلا به سوختگی‌های شدید یا زخم‌های مزمن دیابتی، استفاده از سلول‌های کراتینوسیت و فیبروبلاست برای ایجاد بافت زنده و فعال، موجب تسریع ترمیم، کاهش التهاب و بهبود عملکرد پوستی می‌شود.